STVARANJE TUZLANSKE POZORIŠNE TRADICIJE

Građa za historiju tuzlanskog pozorišnog života

Književno-dramsko i pozorišno naslijeđe Bosne i Hercegovine nije imalo čvršće i organizovanije tokove, za razliku od srpske i hrvatske, kao i još nekih naših nacionalnih književno-dramskih i pozorišnih tradicija. U opštem kulturnom kontekstu Bosna i Hercegovina je vijekovima ili tapkala u mjestu ili je osjetno zaostajala u odnosu na druge jugosiovenske kulturne sredine, što je evidentno sve do za­vršetka drugog svjetskog rata.

Prvi bosanskohercegovački dramatičari javili su se negdje na samom kraju prošlog vijeka, okupljeni oko mostarskog književnog glasila Zora i oko diletantskog društva »Gusle« (A. Šantić, S. Ćorović, A. Šola, i drugi). Djelatnost amaterskih pozorišnih grupa utjecala je na pojavu ovih prvih bosanskohercegovačkih dramatičara, čak pospješivala ovu nevještu dramsku produkciju. Tako se na samom prelazu vijekova u Mostaru, koji je u ovo vrijeme bio daleko zna­čajniji kulturni centar od Sarajeva, Banjaluke i Tuzle — istovremeno u uzročno-posljedičnom stvaralačkom znaku rađala i počela da stasa bosanskohercegovačka dramska književnost i bosanskohercegovačko originalno pozorište.

Vijesnici-dvorski zabavljači

To, svakako, ne znači da u naznačeno vrijeme počinje historija bosanskohercegovačkog (i tuzlanskog) pozorišta. Naprotiv, prvi zna­kovi pozorišnog života u Bosni i Hercegovini odvode znatiželjnog istraživača daleko u prošlost. Na dvorovima naših srednjevjekovnih vladara, kako se iz starih spisa može vidjeti, postojale su grupe umjetnika čije je »umijeće« bilo raznoliko, a kojima se pridodavao raznolik čak i naziv: svirac, gudač, igrač, sviraljnik, plesač, sojtarija, ioculatores, buffones i uopšteno glumac (histriones). Svi su oni bili i neka vrsta šaljivdžija i zabavljača, i osnovni njihov zadatak je bio da u posebnim prilikama uveseljavaju srednjovjekovnu dvorsku gospodu.

Šesnaesti vijek donio je u Bosnu i Hercegovinu »pozorište po­kretnih sjena« zapamćeno po imenu Karađoz (što u prevodu sa turskog jezika znači »crno oko«). Ovaj po mnogo čemu specifičan teatarski čin izravno je s Turcima u Bosnu došao iz Turske, i kao klica pao na plodno bosansko duhovno tle, imajući dug život i vršeći znatan utjecaj na razvoj pozorišne umjetnosti u ovim krajevima. Taj utjecaj osjećao se i u prošlom vijeku, pa su i neki naši pisci stvarali dramska djela u maniru karađozovog teatra.

Posredstvom gostujućih pozorišnih trupa, popularno nazvanih »pu­tujućim pozorištima«, koje su dolazile iz većih pozorišnih centara (Zagreb, Novi Sad, Šabac, Dalmacija, Niš, Osijek, itd.) postepeno se razvijala ljubav i pojačan interes za pozorišnu umjetnost. Putujuća pozorišta su presudno utjecala na formiranje diletantskih pozorišnih grupa i u većim i u manjim gradovima širom Bosne i Hercegovine. Krajem prošlog i početkom dvadesetog vijeka i u Tuzlu su povremeno navraćala ova putujuća pozorišta: putujuće pozorište Fotija lličića, zatim Petra ćirića, Miše Miloševića, putujuće pozorište »Dragoš«, Primorsko pozorište, putujuće pozorište Đoke Protića, Dušana Kujundžića, Mihaila Spasića, Milivoja Mike Stojkovića, i još čitav niz dramskih grupa i pozorišta.

Godine 1912. u Tuzli je gostovalo Srpsko narodno pozorište iz Novog Sada, kada se tuzlanska publika prvi put susreće s vrijednim pozorišnim predstavama. U to vrijeme gostuje i zagrebačko pozorište u Tuzli, kada Tuzlaci imaju priliku da vide velika imena kao što su Marija Ružička-Stroci, Nina Vavra, neodoljivi komičar Arnošt Grund, i drugi. Dolazak ovih pozorišta za čitav grad predstavljao je prvo­razredni kulturni događaj; tom zgodom organizovani su posebni po­časni odbori, predstave su brižno i uspješno organizovane, publika je hrlila da vidi svoje uvijek drage goste.

Osnivanje prvog bosanskohercegovačkog pozorišta u Tuzli

Gostovanje putujućih pozorišta u Tuzli bilo je značajno iz više razloga: prvo, ovim predstavama koliko-toliko osvježavala se inače zagušljiva kulturna klima koja je bila karakteristična za većinu grad­skih sredina u Bosni i Hercegovini i u vrijeme Turaka i u vrijeme Austro-Ugarske i kasnije; drugo, u širokim narodnim slojevima po­buđuje se interes za pozorišnu umjetnost; i, treće, najhitnije, ova gostovanja bila su presudna kad je riječ o prvim organizovanim vidovima djelovanja naših originalnih pozorišnih amaterskih družina, što je urodilo najznačajnijim događajem: osnivanjem prvog bo­sanskohercegovačkog narodnog pozorišta, upravo u Tuzli 1898. go­dine.

Zamisao da se osnuje prvo profesionalno pozorište u Tuzli nije se rodila ni po kakvoj direktivi, niti je došla iz povlaštenih krugova. Zamisao se rodila iz iskrene ljubavi ljudi prema pozorišnoj umjet­nosti. Austrijske vlasti dobro su znale kakva je snaga riječi izgovorena na pozorišnoj sceni, i činile su sve da spriječe i onemoguće osni­vanje ove kulturne institucije. Neposredni osnivač prvog profesionalnog narodnog pozorišta bio je Mihailo Crnogorčević, sin tuzlanskog trgovca i podnačelnika Živka Crnogorčevića. Mihailo je često putovao s ocem u Beograd, u kom je imao priliku da vidi prve pozorišne predstave i najveće beogradske glumce tog vremena. U dječaku se rano razvila ljubav prema pozorištu, i već tada je maštao kako će i on jednog dana postati glumac. I, kako je rastao, rasla je i njegova zaljubljenost u teatar, rasla je i želja da u rodnom gradu osnuje svoje pozorište kojim bi rukovodio i u kom bi i sam glumio. Zbog društveno-političkih prilika u svim jugoslavenskim zemljama, pozorište je imalo specifičnu društvenu ulogu: predstavljalo je baklju prosvjete, školu za narod, mjesto na kom se razgarala vatra patriotskih osjećanja i ljubavi za rodnu grudu, uz to i način »razgale duše i srca«, način zabavljanja i uveseljavanja. To sve dobro je znao Mihailo Crnogorčević, i upirao je sve snage svog bića da takvo jedno žarište ustanovi u svom gradu.

Potkraj 19. vijeka u Tuzli je uspješno djelovalo »Donjotuzlansko srpsko pjevačko društvo«, u okviru čije djelatnosti je radila i talen­tirana dramska sekcija. Jedan od najaktivnijih i najvrednijih članova Društva bio je Mihailo Crnogorčević. Pored Mihaila tu je bilo nekoliko izvrsnih glumačkih talenata — i oni su, uglavnom, prigodom narodnih i vjerskih praznika, priređivali razne zabavne programe, ali i pozo- rišne predstave (Sterijinu Zlu Ženu i Kir Janja, Trifkovićevo Ljubavno pismo, Glišićevu Podvalu, i druge).

I, kad je 1898. godine u Tuzlu navratilo i uspješno gostovalo putujuće pozorište Petra ćirića, Mihailo je donio konačnu odluku da u Tuzli osnuje svoje vlastito pozorište. Ćirićeva dramska družina u umjetničkom pogledu je bila jedna od nekoliko najkvalitetnijih koje su tih godina u Tuzlu dolazile. U njoj je bilo nekoliko izvrsnih glumaca i glumica (!). Jednog od najboljih glumaca iz ovog putujućeg pozorišta (Stjepana Jurkovića) Mihailo je uspio da zadrži u Tuzli: obećao mu je mjesto reditelja i umjetničkog rukovodioca u pozorištu čiji će on biti vlasnik i upravnik. Uz Stjepana Jurkovića u Tuzli je ostala i nje­gova žena Marica koja je takođe bila profesionalna glumica u Ćirićevom putujućem pozorištu. Tako su ovo dvoje glumaca s Mihailom Mikom Crnogorčevićem, u stvari, postali početno jezgro prvog pro­fesionalnog pozorišta u Tuzli i u Bosni i Hercegovini.

Ovo minijaturno pozorište od tri člana ubrzo se proširilo, u njegov rad uključilo se nekoliko mladih ljudi, tuzlanskih građana: Marko Đuranović, Tanasije Tane Todorović, Pajko Marković i žena mu Sofija, kao i još neki o kojima nema pouzdanih podataka. Pored ovih, ansambl ovog prvog bosanskohercegovačkog pozorišta popunili su mladići i djevojke iz »Donjotuzlanskog srpskog pjevačkog društva«, kao i članovi tamburaške družine.

Ovako »skrpljen« ansambl otpočeo je odmah s probama i s pripremom prve pozorišne predstave, odmah nakon što je — nailazeći na ogromne prepreke od strane Zemaljske vlade u Sarajevu i odu­govlačenja — ipak uspio da dobije dozvolu i legalizuje rad kao Prvo bosanskohercegovačko narodno pozorište, kako ga je nazvala tadašnja štampa.

Hotel Grand

Pozorište je svoju prvu predstavu dalo na Vaskrs 1898. godine u prostoriji tuzlanskog Grand-hotela (bivša Industrijska škola). S uspjehom je izveden tada kod pozorišne publike omiljen Đido, Janka Veselinovića. Tako je 17. aprila 1898. godine ostao zabilježen u kul­turnoj historiji tuzlanskog kraja i Bosne i Hercegovine kao dan kada je prvi put kao profesionalno bosanskohercegovačko pozorište izvelo svoju prvu pozorišnu predstavu.

Pod stalnom prismotrom Austro-ugarskih vlasti

Pozorište je nastavilo s radom, razumljivo pod stalnom kon­trolom i strogom prismotrom austro-ugarskih vlasti, što najbolje ilustruje već zabilježen izvorni iskaz pokojnog Tanasija Todorovića: »Švabo je, iako nam je dao dozvolu, htio puknuti od zlobe i zavisti! Stalno su nas nekog đavola ispitivali, špijunirali, njuškali oko nas… Svuda smo morali nositi tekstove pozorišnih komada na cenzuru, brisali su nam pojedina mjesta, slali agente na naše predstave da špijuniraju«.

Tuzla je u ovo vrijeme imala desetak hiljada stanovnika, i već se pročula kao »dobra pijaca« za pozorište, zato su ponekad putujuća pozorišta navraćala u ovaj grad s ciljem da saniraju svoje ugroženo materijalno stanje i finansije. Ali Tuzla još nije predstavljala kulturnu sredinu u kojoj bi moglo s uspjehom egzistirati jedno profesionalno pozorište, niti je to bilo u stanju pozorište Mihaila Crnogorčevića. Otuda je razumljivo što je prvo bosanskohercegovačko pozorište na­kon dvomjesečnog djelovanja u Tuzli postalo »putujuće«. Za hljebom i publikom Pozorište je krenulo na put po Bosni. Tuzlanski umjetnici posjetili su prvo Gračanicu, zatim Gradačac, Doboj, Maglaj, Tešanj, da bi stigli čak do Mostara i Bugojna.

Škrti i još nesistematizirani izvori o radu Prvog bosanskohercegovačkog narodnog pozorišta upućuju na zaključak da je ono i pri­likom osnivanja kao i tokom čitavog rada od osam mjeseci imalo poteškoća raznih vrsta: od samog naziva koji je zbog političkih nacionalističko-ekstremnih interesa preinačen u »Prvo srpsko pozorište u Bosni i Hercegovini«, preko problema s publikom (!) do materijalnih i finansijskih teškoća zbog kojih se Pozorište nakon osam mjeseci rada raspalo.

Neugasivu ljubav prema Pozorištu i pozorišnoj umjetnosti Mihailo Mika Crnogorčević prenio je i na svoju djecu: dvije njegove kćeri, Dana i Zora, životno su se opredijelile za pozorišnu umjetnost i obje su postale profesionalne glumice; treća kći Desa skoro čitavog života utoljavala je svoju žeđ za pozorištem glumeći kao amater u amaterskim pozorištima. Dana i Zora su, ujedno, prve rođene tuzlan­ske glumice.

Pozorišni život do prvog svjetskog rata

Slijedećih petnaestak godina koliko je ostalo do sudbonosnog pucnja Gavrila Principa u Sarajevu, u kulturnom životu Bosne i Her­cegovine predstavljaju period intenziviranog nastojanja naroda Bosne i Hercegovine da se u kulturno-prosvjetnom i nacionalnom pogledu afirmiraju posredstvom već započete evropeizacije (otvaranje škola, osnivanje kulturno-prosvjetnih društava, pokretanje listova i časopisa, izdavačka djelatnost, buđenje nacionalne svijesti, stvaranje i afir­macija vlastitih nacionalnih literatura, itd.).

Kulturni i prosvjetni život Tuzle sveo se na dva osnovna toka: povremeno gostovanje putujućih pozorišta koja su dolazila uglavnom iz Beograda, Vojvodine, Srbije i Hrvatske; i drugo, amatersko dje­lovanje nekoliko društava koja su povremeno priređivala razne za­bavne programe i ponekad i cjelovite pozorišne predstave.

Hotel Bristol

Pozorišne predstave održavane su u sali Grand-hotela, u istoj zgradi u kojoj je počelo s radom Prvo bosanskohercegovačko pozorište. Godine 1911. dovršen je hotel »Bristol« (srušen početkom sedme decenije zbog tonjenja), jedan od najomiljenijih objekata koje su Tuzlaci u svojoj historiji imali, a koji je za ono vrijeme imao modernu dvoranu s balkonima i pozornicu pogodnu za koncerte i za izvođenje pozorišnih predstava. Od 1911. godine pa do početka prvog svjetskog rata hotel »Bristol« je predstavljao glavni tuzlanski pozorišno-scenski prostor u kom su se izvodile vrijedne i ozbiljne pozorišne predstave, mada je i nadalje i sala Grand-hotela korištena u ove svrhe.

Historija tuzlanskog pozorišnog amaterizma u direktnoj je vezi s historijom organizovanog radničkog pokreta u tuzlanskog kraju. U vrijeme pred početak drugog svjetskog rata i u Tuzli je radnički po­kret već išao organizovanim tokovima, imao je svoje istaknute re­volucionare, borce koji su svim svojim bićem pripadali radničkom pokretu i borbi radničke klase.

Jedno od tih svijetlih imena u prvoj deceniji ovog vijeka bio je Aleksa Cvjetinović, arhivski službenik i talentovani pisac amater, koji je i svojim književnim stvaralaštvom (pisao je djela o životu u radničko-seoskim sredinama, stvarao literaturu čije je osnovno obilježje realističko slikanje života i angažovanost) i životom — pri­padao radničkom pokretu i borbi za ideale radničke klase. Kad je 1912. godine, pokošen opakom bolešću, tuberkulozom — tom »pro­leterskom bolešću«, njegova smrt odjeknula je bolno u narodu tuzlan­skog kraja, a njegov sprovod bio je javna i masovna manifestacija radničke klase i svih naprednih snaga Tuzle.

A. Cvjetinović bio je i dramski pisac, uz to član i rukovodilac »Naobrazbenog kluba«, naprednog društva koje je osnovano u isto vrijeme kad je formirana prva sindikalna podružnica rudara Kreke. Klub je u vremenu pred prvi svjetski rat predstavljao jedno od naj­značajnijih kulturnih žarišta u Tuzli, i kao revolucionarna kulturno-radnička i društvena asocijacija bio je preteča kulturno-umjetničkog i pozorišnog amaterizma u tuzlanskom kraju. Rat je prekinuo svaku aktivnost ovog kluba.

Rad ostalih društava

Za historiju pozorišta u Tuzli značajan je i rad dramske sekcije već spomenutog »Donjotuzlanskog srpskog pjevačkog društva«. Istina, pozorišne predstave koje je priređivalo društvo, nisu bile česte, izvođene su jednom-dvaput godišnje. Nakon trogodišnjeg mrtvila, 1902. društvo je izvelo Nušićevog Kneza Ivu od Semberije, 1904. Veselinovićevog Đidu, 1905. izvedene su dvije predstave Despot Đurađ Branković i Običan čovjek, 1906. Glišićeva Podvala, 1907. Smrt Stefana Dečanskog i još neke. Sudeći po repertoaru, očito je da je bila zastupljena folklorna drama i dramatski (herojski) nacionalni spjev, čime se oduševljavala ondašnja publika.

Pored »Naobrazbenog kluba« i »Donjotuzlanskog srpskog pjevač­kog društva« u ovom vremenu pred prvi svjetski rat (od 1909. do 1913) u Tuzli je izvodila pozorišne predstave i tzv. »Diletanska sek­cija socijalista«. Repertoar ove družine sačinjavala su slijedeća dram­ska djela: Seoska lola, Dva cvancika, Djevojačka kletva, Đido, Voj­nički bjegunac, Tri bekrije, Graničari, Jazavac pred sudom, Šaran,Jedna šolja čaja, i još neke. Većinu ovih predstava režirao je spo­menuti Aleksa Cvjetinović, a jedan dio repertoara popunjavao je i vlastitim dramskim ostvarenjima.

Amaterskim pozorišnim aktivnostima u Tuzli do početka prvog svjetskog rata treba dodati i ono što su u ovom smislu činili i pitomci tuzlanskog Pododbora muslimanskog društva »Gajret«, čija se aktiv­nost uopšte, a posebno pozorišna nešto jače osjetila oko 1910. go­dine — kad je ovo društvo izvelo tri drame trojice savremenih mu­slimanskih dramatičara (Bašagić, Kazazović, Ekrem).

Rad ovih društava, kao i nekih koja su manje značajna, zamro je već početkom rata 1914. godine. Uz povremena i rijetka gosto­vanja putujućih pozorišta i uz rad ovih društava — iscrpljuju se podaci o pozorišnom životu Tuzle u prvu deceniju i po našeg vijeka.

Pozorišni život između dva rata

Pozorišni život Tuzle između dva rata umnogome je bio sadržajniji i odvijao se intenzivnije u odnosu na raniji period do 1914. godine. Rat još nije bio ni završen a u Tuzli se obrelo »Bosansko-hercegovačko pozorište«, poznata putujuća grupa istaknutog pozorišnog radnika Nikole Hajduškovića. Ovo pozorište zadržalo se u Tuzli kratko, ali je u hotelu »Bristol« izvelo nekoliko uspješnih pozorišnih predstava. Dvije godine kasnije, kad je osnovano »Sarajevsko narodno pozori­šte«, trinaest članova ovog putujućeg pozorišta N. Hajduškovića postaće stalni članovi ansambla sarajevskog Narodnog pozorišta.

Novoosnovano sarajevsko Narodno pozorište otpočelo je s radom u Tuzli (!), u tuzlanskom hotelu »Bristol«. Do ovog je došlo zbog toga što još nisu bili dovršeni građevinski radovi oko adaptacije zgrade Društvenog doma u Sarajevu (današnja zgrada sarajevskog Narodnog pozorišta na Obali), u kojoj je trebalo da počne s radom ovo pozorište.

Tako je 27. novembra 1920. godine sarajevsko Narodno pozorište izvelo prvu predstavu u svojoj historiji, u Tuzli u hotelu »Bristol«, za koju priliku je vlasnik hotela Pera Stokanović besplatno ustupio pozorišnu dvoranu. To veče ansambl se predstavio tuzlanskoj publici s dvjema jednočinkama: Hasanaginicom. A. Šantića i Jedva steče zeta Mišel-Labiša. Prijem kod publike bio je više nego dobar.

Ovo pozorište zadržalo se u Tuzli nešto više od dva mjeseca (od 27. XII 1920. do 20. I 1921) i za to vrijeme izvelo je 33 predstave za građanstvo, kao i jedan broj predstava za učenike i vojsku. Reper­toar je bio sačinjen od 29 naslova, od čega su 15 bili domaći autori, a 14 strani dramatičari. Izvedene su slijedeće predstave: Od domaćih autora prikazani su Stanković (Koštana) — 3 puta, Nušić (Svet, Pro­tekcija), Odavić (Hej, Sloveni), Šantić (Hasanaginica), Okrugić (Šokica), Veselinović-Brzak (Đido), Sremac-Brzak (Ivkova slava), — sve dva puta, i po 1 put Nušić (Knez Ivo od Semberije), Kočić (Jazavac pred sudom), Begović (Stana), Predić (Golgota), Petrović (Pljusak), Vojnović (Smrt majke Jugovića), Petrović (Mrak). Izvedena djela stra­nih dramatičara: Flek — Kajove (Burgidanov magarac) — 2 puta, Bison (Gospođa IKS), Ekar (Papa Lebonar), Sardu (Prisni prijatelji) Dima — sin (Gospodin Alfonso), Mjasincki (Čikina kuća), Praga(Kriza), Molnar (Đavo), Tot — Daskašev (Seoska lola), Mejak-Alevi (Babje ljeto), Čehov (Medvjed), Mišel-Labiš (Jedva steče zeta), Vinterfeld (Ženske suze) i Brie (Blanšeta) — sve po 1 put.

Publika je većinu predstava koje je tokom dva mjeseca izveo ansambl sarajevskog pozorišta prihvatila s oduševljenjem, a najviše uspjeha kod tuzlanske publike o čemu govore i blagajnički izvještaji

postigli su komadi Seoski lola, Koštana, Ivkova slava, Šokica i Smrt majke Jugovića. Očito, Tuzlake je dvadesetih godina oduševlja­vao folklorni repertoar, tj. narodni komadi s pjevanjem i igrom. Ove pozorišne predstave često su kombinovane s muzičkim programima, ponekad i s kratkim predavanjima o pozorištu, pa je boravak sarajev­skog Narodnog pozorišta u Tuzli imao didaktički smisao, i u pravom smislu riječi predstavljao je pravu »školu za narod«.

Zanimljiv je podatak da su mjesta na balkonu popunjavale izričito Muslimanke: one su još uvijek krile svoje lice, a po ogradi balkona bili su mušebci (rešetke od drvenih letvica) i mogle su nesmetano da prate predstavu, a da ih niko ne vidi. Koju godinu kasnije pojava žena iz tuzlanske sredine, i u gledalištu i na pozornici, postaće sasvim prirodna pojava.

Tuzli je potrebno vlastito pozorište

Tuzla je u ovo vrijeme imala 12.000 stanovnika, i pokazala se kao sredina koja je donekle kultivirana za ovu vrstu umjetnosti. Zato je i dvomjesečni boravak sarajevskog Narodnog pozorišta bio uspje­šan. Jedan anonimni tuzalnski hroničar (koji se potpisivao u listu Narodno jedinstvo sa N.), prilikom odlaska sarajevskog pozorišta iz Tuzle s pravom je zapisao:

»Gostovanje Narodnog pozorišta primiče se kraju, pa mi Tuzlaci imamo mnogo razloga da žalimo što se ono završava. S odlaskom ovog pozorišta mi ćemo sigurno izgubiti jedno lijepo uživanje, koje je rastresalo jednoličnost našeg života i dalo nam priliku da osjetimo šta je pozorišna umjetnost kad se dobro tumači«.

(Narodno jedinstvo, III/1920, 272, 3.)

Za 67 dana koliko je Sarajevsko pozorište ostalo u Tuzli, potvr­đivala se činjenica da je tuzlanska pozorišna publika zahvalna i da je tuzlanska sredina sazrela da ima jedno stalno pozorište, što će se ostvariti tek po završetku drugog svjetskog rata.

Slijedećih dvadeset godina pozorišni život Tuzle sačinjavali su povremena gostovanja putujućih pozorišta i dramskih grupa, i inten­ziviran rad kulturno-prosvjetnih društava raznih konfesija i orijenta­cija, kao i nekoliko radničko-sportskih društava u okviru čijih djelat­nosti su radile i dramske sekcije.

Putujuća pozorišta

 Godine 1921. u Tuzlu je navratilo putujuće pozorište Mihaila Spasića i izvelo nekoliko predstava u zgradi Oficirskog doma (bivši dom JNA). Ovo pozorište navratiće u Tuzli i iduće godine, kad se u Tuzli obreo i tadašnji najveći živi jugoslovenski komediograf Branislav Nušić. Nušić je tom prilikom, prije početka predstave, održao kratko predavanje o pozorišnoj umjetnosti.

Tri godine kasnije (1925) u Tuzli su gostovala pozorišta iz Sarajeva i Subotice. Subotičko pozorište zadržalo se mjesec dana, i za to vrijeme izvelo deset pozorišnih predstava, kao i pet operskih. Godine 1927. gostovalo je neobično Pozorište Jana Komende, jedno od najzanimljivijih i »najglomaznijih« pozorišta koja su u Tuzlu na­vraćala.

Hrvatski dom

Ovom prilikom Komendino pozorište izvelo je dvije operske predstave. Godine 1928. opet je gostovalo pozorište Mihaila Spasića, a zatum Putujuće pozorište Stojana Živadinovića. Zatim nastaje va­kuum od nekoliko godina, a onda gostuje tzv. Povlašećno narodno kazalište za Savsku banovinu, koje ovom prilikom priređuje nekoliko pozorišnih večeri u »Hrvatskom domu« (današnja zgrada Narodnog pozorišta), u kome je društvo »Uzdanica« u ovo vrijeme priređivalo svoje programe i pozorišne predstave.

Međutim, za kulturnu historiju i za historiju tuzlanskog pozorišta daleko je značajnija amaterska aktivnost kulturno-umjetničkih dru­štava i radničko-sportskih društava koja su obavezno imala i dramske sekcije.

Tragovi opere

Nekoliki ansambli pozorišta koja su kao putujuća u Tuzlu povre­meno navraćala, izveli su prve opersko-operetske predstave. Scensko-muzičke predstave ove vrste tuzlanska publika nije prihvatila s onim oduševljenjem i razumijevanjem s kakvim je prihvatila pozo­rišne predstave, posebno one s folklorističkim obilježjem.

Jedan od prvih ozbiljnih pokušaja da se u Tuzli vlastitim snagama pripremi i jedna operska predstava vezana je za rad već spomenutog »Donjotuzlanskog srpskog pjevačkog društva«. Po završetku prvog svjetskog rata Društvo se nanovo aktiviralo promijenivši naziv u Srpsko pjevačko društvo »Njegoš«: 29. maja 1921. godine ovo dru­štvo pripremilo je i izvelo Ruteovu komičnu operu u dva čina Urota na Olimpu. Solo partije pjevali su: bas Risto Miletić (Zevs), sopran Jelka Milčić (Hera) i Despa Dakić (Venera), tenor Dragutin Bučić (dr Ipsilon), bas Mihailo Marković (Dike), sopran Ana Popović (Her- mas) i Mirjana Milčić (Kupido) — svi članovi Društva. Dirigent, koji je i spremio ovu operu, bio je dr Stevan Milčić (advokat), inače, učenik S. Mokranjca.

Godine 1924. Društvo je izvelo jedan fragment iz 1. čina poznate opere Prodana nevjesta. Pored ovoga, priređivane su i pozorišne predstave, ali se ta vrsta aktivnosti već 1927. godine ugasila. Za historiju pozorišta Tuzle zanimljiv je podatak da je »Donjotuzlansko srpsko pjevačko društvo« još krajem prošlog vijeka kad je formirano izvelo — Ljubavno pismo K. Trifkovića (26. II 1894): to je bila prva amaterska pozorišna predstava izvedena u Tuzli.

Po završetku prvog svjetskog rata uz razgaranje radničkog po­kreta u tuzlanskom kraju — oživljava i djelovanje predratnog »Naobrazbenog kluba« (o kojem je ovdje ranije bilo riječi). U novom vre­menu u novim uslovima klub dobija i novo ime »Tonk«, tj. Tuzlanski omladinski naobrazbeni klub, koji je široko razgranao svoju aktivnost.

Javne priredbe koje je »Tonk« priređivao bile su veoma posjećene, posebno one koje su priređivane uz prvomajske praznike. I poznati revolucionar Mitar Trifunović Učo uključio se u aktivnost »Tonka«, i cijelo vrijeme svog boravka u Tuzli bio je živo zainteresovan za sve aktivnosti kluba. U okviru ovih aktivnosti spada i djelatnost ma­sovnog sportskog društva »Gorki«, koje je imalo i vrijednu dramsku sekciju. Članovi ove dramske sekcije bili su i poznati borci radničkog pokreta, revolucionari Blagoje Parović, Leonard Banker, Ljubica Banker i još neki.

Rad »Tonka« višeznačan je za kulturnu historiju tuzlanskog kraja, kao i za historiju radničkog pokreta. Klub je preteča amaterizma i angažovanog teatra, čiji je repertoar ispisivao nadareni pisac, radnički pisac amater Aleksa Cvjetinović.

Proglašavanje Obznane odrazilo se i na rad »Tonka«, rad kluba sa ondašnje vlasti zabranile, kao što su gušile djelovanje ostalih radničkih organizacija.

Rad ostalih amaterskih društava

U periodu između dva rata u Tuzli su djelovala razna kulturno-prosvjetna i esnafska društva različitih nacionalnih konfesionalnih obilježja. Ova društva obavezno su imali i diletantske družine koje su obično prigodama (godišnje skupštine, zabave i sijela, vjerske i narodne praznike, itd.) priređivali zabavne programe, a nerijetko i pozorišne predstave.

Podaci o radu ovih društava su oskudni, postojeći izvori su izgubljeni ili tokom drugog svjetskog rata uništeni. O radu ovih dru­štava ostali su tragovi, kao i pokoji živi sudionik.

Muslimansko zanatlijsko društvo »Senat«

Muslimansko zanatlijsko društvo »Senat« osnovano je 1919. go­dine, i u vremenu do početka rata njegova diletantska družina pri­premila je i izvela mnoštvo pozorišnih predstava. Iste godine kada je društvo osnovano, izvedena je komična jednočinka Pokradeno grožđe, muslimanskog savremenog dramatičara H. D. Đoge, profesora koji je jedno vrijeme živio i radio upravo u Tuzli. Ovu Đoginu kome­diju režirao je tuzlanski građanin Mehaga Azapagić. Društvo je 1920. godine pripremilo aktovske Jazavac pred sudom i Dva načelnika, a 1921. Oba gluha E. Kazazoviča i Lukavi opančar A. H. Bjelavca.

Pozorišna aktivnost »Senata« svela se na po jednu predstavu godišnje, tako da su do 1937. godine izvedena slijedeća dramska djela: Orden, Hadži Loja, Šaran, Zlatni bardak, Tri zelena krina, Sumnjivo lice, Ismet i Almasa. Većinu ovih predstava režirao je spomenuti Mehaga Azapagić.

»Gajretova« dramska sekcija

Sličnu pozorišnu aktivnost razvili su i pitomci muslimanskog dobrotvornog kulturno-prosvjetnog društva »Gajret«. Ovdje navodimo jednu od značajnih pozorišnih predstava koju je gajretova dramska sekcija izvela 1927. godine. Riječ je o Nušićevom Sumnjivom licu.

Ovu predstavu režirao je Mehmed Meho Salispahić, poznati kulturni radnik između dva rata kao i poslije oslobođenja. Predstava je uspjela, ali je u ondašnjoj tuzlanskoj Čaršiji izazvala mali šok: dvije ženske uloge koliko ih ima u ovom poznatom Nušićevom komadu, prvi put su tumačile žene, pa još Tuzlanke — pa još Muslimanke! Ovaj za ono vrijeme značajan korak načinile su Šamija Topčagić i Džemija Kahvedžić, i one su prve tuzlanske Muslimanke koje su se pojavile na pozonrici, jer su dotada ženske uloge tumačili »muški« glumci.

Primjer ovih dviju žena slijediće i ostale napredne Muslimanke. Dvije godine kasnije na Gajretovoj godišnjoj priredbi koja je priređena u hotelu »Bristol«, »gajretovci« su izveli i Gogoljevu Ženidbu u kojoj su igrale i dvije žene, Kida Šuhanović i Zejna Gluhić, dok su ostale uloge tumačili Mujaga Kunosić, Fahrudin Baščelija (šezdesetih go­dina profesor tuzlanske Pedagoške akademije), Rifat Omazić i Alija Arnaut.

U režiji poznatog zaljubljenika u boginju Taliju — Hasana Hasanovića (danas glumca u penziji), Društvo je izvelo jednočinku Sevdah Mostarca Abdurahmana Nametka. Tri uloge u ovom komadu tumačili su H. Hasanović, Nezir Đonlagić i Marta Škrobić. Vrijedno je zabilježiti i izvedbu Ćorovićevog Zulumćara, takođe u režiji H. Hasanovića (5. III 1940) kao predstavu koja je uspjela. Uloge su tu­mačili: Emina Zaimovič, Hasan Hasanović, Rifat Abdurahmanović, Mulka Hadžihasanović, Abida Arnaut, Nezir Đonlagić, Mustafa Šehović (sada poznati tuzlanski Ijekar), i još neki. Ovo je bila posljednja Gajretova pozorišna predstava.

Sokolsko pozorište

Godine 1933. u Tuzli je sagrađen Sokolski dom (bivši Fiskulturni dom, porušen zbog tonjenja) u kom je radilo Sokolsko društvo. Ovo društvo uspješno je razvilo svoju aktivnost, a od 1933. do 1941. godine predstavljalo je žarište pozorišnog života u Tuzli. U tom periodu izvelo je skoro sve Nušićeve pozorišne komade, kao i čitav niz ozbiljnih dramskih djela (Krležina Leda, Igoov Zvonar bogorodične crkve u Parizu, Begovićev Pustolov pred vratima, i još neke). Član­stvo ovog društva bilo je brojno, kao i članstvo amaterskog »Sokol­skog« pozorišta, pod kojim se imenom ova dramska grupa već uveliko afirmirala. U sastavu ovog pozorišta uspješno je radilo i lutkarsko pozorište kojim je rukovodio Veno Rihter.

Za razliku od većine nacionalno-konfesionalnih društava »Sokol­sko pozorište«, okupilo je skoro sve pozorišne entuzijaste u gradu. Nikifor Todić i Danilo Salom bili su pročelnici, dok su se režijom bavili Anto Beneš, Sveta Kondić, Hasan Hasanović, Makso Dješić i Veljko Besarević. Scenografska i slikarska rješenja davao je Veno Rihter. »Sokolsko pozorište« okupilo je oko šezdeset glumaca — amatera od kojih su neki kasnije postali profesionalni glumci (H. Hasanović, M. Dešić),

Meša Selimović

poznati pisci (Meša Selimović) ili značajni radnici u raznim oblastima (Marija Mitrović, Mehmed Salispahić, Radojka Lakić, Košta Popov i drugi). U vremenu od 1933. do 1937. godine po svom kvalitetu i širini, kao i do repertoarskom obilježju »Sokolsko pozorište« nadmašilo je rad svih drugih društava.

Sva ova društva intenzivirala su pozorišni život Tuzle između dva rata, ali još nije bilo uslova da se svi ovi napori objedine i urede dugo očekivanim plodom: osnivanjem jedinstvenog tuzlanskog pozorišta. To će se dogoditi tek nakon pobjede revolucije, nakon završetka rata u sasvim novim uslovima života i rada.

Pozorište i revolucija

Kulturno-zabavni život u narodnooslobodilačkoj borbi imao je sasvim specifična obilježja samim tim što se odvijao u surovim uslovima partizanskog ratovanja, u predahu bitaka, u uslovima stalnog pokreta i stalne borbe s raznim nevoljama.  Kako se borba razgarala, kako su uspjesi naših boraca bivali veći, kulturni život u redovima partizana postojao je sadržajniji i sve mu se više posvećivala pažnja. Već 1943. godine sve divizije NOV-a imale su i svoje kulturne ekipe.

Kad je Tuzla konačno oslobođena (1944) kulturni život grada ispunili su mnogobrojni kulturno-umjetnički programi Kulturne ekipe Oblasnog NOO za istočnu Bosnu.

U mjesecu decembru 1944. u Lukavac je došla XXIII srpska udarna divizija pri čijem je štabu radila i pozorišna družina, a kojom je rukovodio profesionalni glumac Sveta Milutinovic. U družini je bilo još nekoliko profesionalnih glumaca: Mile Stojanović, Milorad Volić, Janićije Mitrović Zicko, Božidar Vlajić (prije nekoliko godina umro kao penzioner tuzlanskog Narodnog pozorišta), Slobodan Mišić, Milica Vlajić-Petrović, Radoslav Zoranović i Nada Kasapić), koji su se u Tuzli priključili ovom partizanskom pozorištu. Grupa je bila u stalnom pokretu, davala je predstave po raznim mjestima, ali je dala nekoliko predstava i u Tuzli.

U mjesecu martu 1945. godine, upravo u Tuzli osnovana je tzv. Pozorišna sekcija Kulturne ekipe XIV korpusa, kojom je rukovodio spomenuti glumac i reditelj Sveta Milutinovic. U rad ovog partizan­skog pozorišta uključili su se svi glumci pozorišne družine XXIII divizije kao i ¡oš nekoliko novih imena. Sjedište Sekcije bilo je u Tuzli. Sekcija je u Tuzli spremala svoju prvu predstavu. To je bio Nušićev Pokojnik koji je izveden u sali tadašnjeg bioskopa (tada još neadaptirana zgrada današnjeg Narodnog pozorišta).

Početkom maja iste godine ova pozorišna grupa otputovala je u Zagreb, gdje je skoro dva mjeseca davala predstave u zgradi Hrvatskog narodnog kazališta.

Prve poratne godine

U prvim poratnim godinama u Tuzli kao i u drugim krajevima istočne Bosne dolazi do osnivanja mnogobrojnih radničkih kulturno- -umjetničkih društava čija je uloga u novim uslovima života i rafla višestruko značajna. Sva ova društva (Mitar Trifunović »Učo« u Tuzli, »Ivan Marković Irac« u Kreki, »Albin Herljević« i »Veljko Lukić Kur­jak« u Lukavcu, »Jovan Radovanović Jovaš« u Banovićima, i ostali) rade aktivno i, pored raznih sekcija — imaju svoje dramske družine koje intenzivirano njeguju i razvijaju pozorišnu umjetnost u sredinama u kojima djeluju. Ova društva dala su značajan doprinos popularizaciji pozorišta i direktno su utjecala na širenje kruga ljubitelja pozorišne umjetnosti u Tuzli kao i u prigradskim sredinama.

Godine 1947. u Tuzli je osnovano Radničko kulturno-umjetničko društvo »Mitar Trifunović Ućo«. Na samom početku rada osnovana je i njegova Dramska sekcija, kojoj se priključila već postojeća Dram­ska grupa za istočnu Bosnu.

Ahmed Muradbegović

Rad »Učine« Dramske sekcije u početku su pratile razne teškoće. Zalaganje dvojice istaknutih pozorišnih rad­nika,tada mladog i poletnog Radoslava Zoranovića (glumac i organi­zator) i nešto starijeg Ahmeda Muradbegovića (poznat dramski pi­sac, novelist, esejist i reditelj) — bilo je od ogromnog značaja za prve korake ove Dramske sekcije. Pomoć ovoj dvojici vrijednih za­ljubljenika u pozorište pružila je i talentirana amaterka Mira Greč, kao i Mica Majer, takođe iskusna predratna diletantkinja. Uz domaćina Učinog doma Aliju Mutevelića i Jovanku Preradović, ovo su bile početne snage »Učine« Dramske sekcije.

Ubrzo je članstvo iz Sekcije uvećano, iz redova građanstva (rad­nici, zanatlije, službenici) uključili su se talentirani amateri: Abdu- rahman Damadžić, Džemal Mešković Babo, Aleksandar Šimić Šano, Mira Babić, Osman Osmanović, Muhamed Obhođaš, Muhamed Brezić i još neki. Iz krekanskog »Irca« došao je Dragan Milanović, a iz lukavačkog društva »Kemičar« nešto kasnije došao je Makso Dešić.

Okupljene ove snage već u početku su se pokazale kao vrijedne i, što se ubrzo potvrdilo, predstavljale su vrijedno jezgro budućeg profesionalnog pozorišta — tuzlanskog Narodnog pozorišta.

Iskusni pozorišni radnik A. Muradbegović, koji je godinama ra­stao i sticao iskustvo pod okriljem Gavelinim u HNK u Zagrebu — učinio je mnogo kao pozorišni pedagog i umjetnički rukovodilac »Učine« Dramske sekcije. Za početak je odabrao dva kratka i pogodna dramska djela, dvije jednočinke: Prosidbu A. P. Čehova i Zelenu granu, Suhodolskog. (Prva je imala tri, a druga 5 lica), što je odgovaralo malobrojnom »Učinom« ansamblu. Ubrzo je izvedena prva predstava, 19. jula 1947. godine u sali Fiskulturnog doma.

Ova predstava izvedena je i na radilištu Omladinske pruge Šamac – Sarajevo, i tom prilikom dobila javno priznanje: nagradu u iznosu .od 10.000 dinara, koju je dodijelio Komitet za prosvjetu FNRJ u Beogradu. Sekcija se ubrzo afirmisala kroz samoprijegoran rad i stekla simpatije u gradu i okolini. Ovi pozorišni entuzijasti putovali su po najzabačenijim mjestima, ponekad i volovskim kolima, odr­žavajući predstave čak i uz lojane svijeće. Narod ih je primao s oduševljenjem, i nije čudo što je inicijativa za osnivanje stalnog profesionalnog pozorišta u Tuzli došla izravno iz redova širokih na­rodnih slojeva, iz sindikalnih podružnica i masovnih organizacija, iz SKOJ-a i iz radničkih kulturno-umjetničkih društava. Uspjesi »Učine« Dramske sekcije dostigli su vrhunac na Smotri profesionalnih pozorišta u Sarajevu, kad su se u Tuzlu vratili s nagradom za izvedbu Ogrizovićeve Hasanaginice u režiji A. Muradbegovića.

Osnivanje Narodnog pozorišta

Veliki uspjesi koje je ostvarila »Učina« Dramska sekcija utjecali su na odluku uprave Društva da se 2. III 1948. godine molbom obrati Izvršnom odboru Gradskog narodnog odbora u Tuzli u kojoj je za­tražena dozvola za osnivanje Narodnog pozorišta u Tuzli. Molba je, razložno, pozitivno riješena. Novoosnovano pozorište privremeno je smješteno u Robnu kuću »Granap«, gdje je ranije bio bioskop »Koloseum«. Pozorište je otvoreno 30. marta 1949. godine.

Radoslav Zoranović

Početak rada tek osnovanog Narodnog pozorišta predstavljao je prvorazredni kulturni događaj za Tuzlake, kao i za čitav tuzlanski kraj. Narod se okupljao oko zgrade, ulaznice su se tražile na sve strane, vladala je opća nervoza. Prvu, svečanu predstavu propratio je uvodnim slovom Asim Mujkić, predsjednik Gradskog odbora Tuzla. Tom prilikom izvedena je Nušićeva komedija Običan čovek u režiji Radoslava Zoranovića i uz scenografska rješenja starog pozorišnog zanesenjaka Vene Rihtera. Predstava je 12 puta izvođena u Tuzli i 21 put na gostovanjima, a vidjelo ju je više od 12.000 gledalaca.

Za prve četiri godine, tj. do useljenja u novu (današnju) zgradu Narodno pozorište je izvelo 28 premijernih predstava, odnosno 613 predstava koje je vidjelo 190.000 gledalaca. Upravnik pozorišta bio je Radoslav Zoranović Zoran, a umjetnički rukovodilac i reditelj — književnik Ahmed Muradbegović. Okosnicu repertoara činila su do­maća dramska djela, ansambl je uspješno izvodio Nušića, Steriju, Držića, kao i nekoliko savremenih dramatičara (Fotez, Muradbegović, A. Miler). Pred useljenje u novu zgradu kolektiv Narodnog pozorišta brojio je oko 50 članova, od čega je polovinu činilo umjetničko osoblje.

Za prve četiri godine Narodno pozorište afirmiralo se kao vrijedan kolektiv koji vrši značajnu misiju u kulturnom i društvenom životu Tuzle i sjeveroistočne Bosne. U sezoni 1951/52, kad je Pozorište izvelo 228 predstava, ukazala se potreba za novom zgradom.

Običan čovjek, NP Tuzla, 1949. Režija: R. Zoranović

Do okupacione 1878. godine u mjestu gdje je današnja zgrada Narodnog pozorišta bila je meraja na kojoj su se igrala djeca najbliže ulice, bivše Kazan-mahale. U prvim godinama okupacije sazida na toj meraji za to vrijeme ogromnu kuću izvjesni Šemsibeg Tuzlić i ogradi je visokim zidinama. Kuća je poslije Šesmibegove smrti ostala njegovoj ženi, a ova je opet pokloni svom bratiću Ćazimbegu Gradaščeviću. Negdje poslije prvog svjetskog rata Gradaščević proda kuću hrvatskom društvu »Napredak«. Društvo je adaptiralo kuću za svoje potrebe dogradivši joj toranj, širi ulaz, salu za priredbe, i dr. Po završetku drugog svjetskog rata u zgradi su smješteni bioskop »Proleter« i RKUD »Mitar Trifunović Učo«. I kad se 1952. godine ukazala potreba da Narodno pozorište posjeduje savremenu zgradu, Tuzlaci su odlučili da staru kuću Šemsibega Tuzlića pretvore u savre- meno i moderno pozorišno zdanje. Zajedničkim snagama svih radnih ljudi tuzlanskog kraja ovaj obiman i značajan posao je u rekordnom vremenu obavljen: 30. maja 1953. godine na svečan način otvorena je nova zgrada tuzlanskog Narodnog pozorišta.

Velika radna pobjeda i prvorazredni kulturni događaj

U kontekstu pedesetih godina, i za kolektiv Narodnog pozorišta i za Tuzlu i za Republiku — useljenje u novu zgradu predstavljalo je veliku radnu pobjedu i prvorazredni kulturni događaj. Narodno pozorište niklo je kroz najdivniji radni primjer, ljubavlju i združenim snagama svih radnih ljudi Tuzle i okoline.

U povodu svečanog otvaranja nove zgrade Narodnog pozorišta Rodoljub Čolaković je, pored ostalog, rekao: »Otvaranje nove zgrade Narodnog pozorišta predstavlja radnu pobjedu koja ima značaj ne samo za ovaj kraj nego i za sva ona mjesta kroz koja je pozorište prolazilo, uvodeći u naše kasabe i varošice radost kulture. Važnost pozorišta u Tuzli je ogromna, jer je ono postalo žarište kulture…«

Slične misli u istim prilikama izrekao je i Cvijetin Mijatović: »Ponosan sam našom Tuzlom, njenim radnim narodom, koji je svojoj borbi za napredak svoga kraja, za ljepši i bolji život podiže uz pomoć cijele naše zajednice ovo divno pozorište koje će biti žarište kulture, vaspitanja i razvijanja kod svih ljudi plemenitih odlika socijalističkog čovjeka«.

Kroz tri decenije svog rada tuzlansko Narodno pozorište je pot­vrđivalo ono što su prilikom otvaranja nove zgrade rekla dva velikana naše revolucije.

Tuzla dobija pozorišni časopis

Kalman Mesarić

U godini kad se Narodno pozorište uselilo u novu zgradu, u Tuzli je pokrenut jedinstven časopis »Pozorište«, duže vrijeme jedini te vrste u Jugoslaviji. U to vrijeme oko Narodnog pozorišta okupljaju se slikari, pisci, kulturni radnici, kao i jedan broj iskusnih pozorišnih radnika (Ahmed Muradbegović, Radoslav Zoranović Zoran, Kalman Mesarić, Dušan Medaković, Dušan Komadina, i još neki). Muradbe­gović i Mesarić su i afirmirani dramatičari. Pozorište postaje najzna­čajnije žarište kulturnog života u gradu, uz to se sve više osjeća potreba za informisanjem, i uslovi za pokretanje časopisa već su bili sasvim zreli. Pomoć radnih ljudi Tuzle nije ni u ovom slučaju izostala, kao ni razumijevanje tuzlanske kulturne javnosti. Tako je 1. oktobra 1953. godine izišao prvi broj časopisa »Pozorište«, koji će se razvijati i rasti naporedo s kolektivom Narodnog pozorišta i razvojem pozorišne umjetnost; u ovom gradu. Ubrzo će »Pozorište« postati značajan činilac u pozorišnom i kulturnom životu sredine u kojoj izlazi i šire.

U novim uslovima života i rada

Useljenjem u novu zgradu Narodno pozorište ulazi u novu etapu svog razvoja: od tog trenutka, u sasvim novim uslovima, otpočinje borba za vlastitu umjetničku afirmaciju, za ustanovljenje kvalitetne repertoarske linije, borba za ostvarenje vrednijeg fundusa glumačkog i umjetničkog kadra, za ostvarenje kvalitetnijih predstava u umjet­ničkom i tehničko-scenskom pogledu, borba za razvijanje ukusa kod publike, jednom riječju — počinje borba za razvoj istinske pozorišne umjetnosti i njene afirmacije na širem planu. I, već tokom šeste decenije na svim ovim planovima ostvaruju se zapaženi rezultati.

Rojište glumaca, reditelja, pisaca, muzičara, slikara…

Prvi ansambl NP Tuzla, 1949.

Godine 1949. kad je Narodno pozorište osnovano, njegov glu­mački ansambl brojio je samo tri člana, da bi se ubrzo zatim ovaj broj povećao na jedanaest. A deset godina kasnije, pored upravnika i njegovog pomoćnika, u ovom kolektivu rade i tri reditelja (Mijač, Zamberlin, Gajić), a glumački ansambl broji četrdeset tri člana, dok je u tehničkim službama angažirano trideset pet radnika. Uz to, Narodno pozorište povremeno pohode vrsni pozorišni umjetnici izsvih većih jugoslovenskih kulturnih centara (Ljubiša Jovanović, Mi- livoje Živanović, Raša Plaović, Marija Crnobori, Safet Pašalić i mnogi drugi), i svi oni, gostujući u predstavama tuzlanskog Pozorišta, do­prinose stvaranju žive pozorišne atmosfere, interesovanju publike i stvaranju vrijednog pozorišnog doživljaja. Neki danas glasoviti pozorišni umjetnici započinju svoj razvojni put upravo u ovom pozorištu (Dejan Mijač), i tu stiču prvu afirmaciju. Oko Pozorišta se okupljaju pisci, slikari, muzičari, kulturni radnici… Tako se Narodno pozorište afirmira i postaje vrijedno i veoma živo kulturno i pozorišno rojište u gradu, kakvo će ono ostati sve do naših dana, svakako uz povremene krize i splasnjavanja.

Pozorišni orkestar

A. Muradbegović: Rasemin Sevdah, 1952.

Krajem 1952. godine otpočeo je s radom Pozorišni orkestar u kom je aktivno radilo više od četrdeset muzičara. Orkestar je us­pješno »opremao« predstave scenskom muzikom (Rasemin sevdah, Hasanaginica, Pepeljuga i više drugih folklornih komada), ali je imao i drugi značaj ni vid djelovanja: priređivanje samostalnih koncerata u gradu, na radilištima, u odmaralištima, u bolnicama, na svečanim akademijama, itd. Rukovodstvo nad Orkestrom povjereno je svoje­vrsnim zaljubljenicima u muzičku umjetnost: Juliju Hercenbergeru (do 1955) i dr Viktoru Šafraneku (od 1. I 1956), kad je odlukom NOO Tuzla Pozorišni orkestar transformisan u Gradski simfonijski orkestar. Za četiri godine koliko je djelovao, Pozorišni orkestar priredio je više od 100 koncerata (od čega osamnaest besplatno) a koje je pratilo oko 20.000 slušalaca.

Tuzla dobija Pionirsko pozorište

Pionirsko pozorište Tuzla

U okviru djelovanja tuzlanskog Narodnog pozorišta početkom šeste decenije radila je i Pionirska sekcija, koja je 1957. godine postala samostalno Pionirsko pozorište (vlastiti budžet, posebno umjetničko, tehničko i administrativno osoblje, poseban upravnik, itd.). Pionirsko pozorište djelovalo je kroz tri sekcije: dramsku, baletsku i lutkarsku. Rad ovog pozorišta pratile su raznolike teškoće: nedostatak posebne zgrade, oprema, stručni radnici, materijalne poteškoće. S druge strane, interesovanje građana bilo je ogromno: ujesen 1958. godine samo u Baletsku sekciju ovog pozorišta upisano je 129 dječaka i djevojčica (!). Istina, Baletska sekcija je u odnosu na druge dvije postigla najzapaženije rezultate. Sve predstave Pionirskog pozorišta bile su veoma posjećene. Ali je, zbog navedenih teškoća, kao i još nekoliko novih, rad Pionirskog pozorišta ubrzo došao u pitanje, i ono se kroz nekoliko godina ugasilo.

Uvođenje samouprave

Pozorišna sezona 1954/55. označava novu etapu u istoriji Narod­nog pozorišta, jer su tada zaživjeli prvi oblici samoupravnog odlu­čivanja u ovoj organizaciji kulture. U sve većoj mjeri rad Pozorišta poprima demokratsko obilježje. Samoupravni koncept života i rada podrazumijevao je korjenite izmjene, i one su se već u spomenutoj sezoni počele primjenjivati: osnivaju se samoupravna tijela posebna vijeća (upravna i umjetnička), pozorišni savjet djeluje kao najznačajniji samoupravni organ u novim uslovima demokratizacije rukovođenja ovom specifičnom organizacijom kulture. I repertoarska pitanja rješavaju se novim, samoupravnim dogovaranjem i odlučiva­njem. I dalje se bije bitka za publiku, koja je po sastavu sve manje elitistička, a sve više radničko-seoska. Tome doprinosi i mobilnost Narodnog pozorišta koje je stalno u pokretu, ostvarujući tako sve prisniji, neposredan kontakt s radnim ljudima i radnim sredinama.

Sušićeva tuzlanska dramaturgija

U istoriji bosanskohercegovačkog pozorišta i dramske literature poznata je i toliko puta potvrđivana činjenica da je pozorište utje­calo na pojavu novih dramatičara, pospješivalo njihov rad, čak i književno-dramsko stvaralaštvo u cjelini. U istoriji Tuzlanskog po­zorišta ostaće zapisana dva takva primjera: glumac Miodrag Mitrović i književnik Derviš Sušić.

Miodrag Mitrović je i prije nego što se obreo u Tuzli (1950) posjedovao lijepo pozorišno iskustvo. Istina, i ljudsku i stvaralačku zrelost, kao i punu afirmaciju Mitrović će steći u Tuzlanskom pozo- rištu (glumac, reditelj, pisac). Mitrovićeva stvaralačka priroda, pored scene na kojoj je istinski izgarao, našla je odušak i za pisaćim stolom: 1957. godine oglasio se komedijom Dogodilo se u kampu, da bi ubrzo zatim pun komediografski pogodak ostvario satiričnom ko­medijom Konkurs, koja je izvođena na svim pozorišnim scenama širom zemlje. I Crvena lenta, njegova drama sa sasvim novim žan­rovskim obilježjem, za dramatičara Mitrovića predstavljala je korak dalje, a onda je ovaj tuzlanski nadareni dramatičar odjednom zaćutao (!). Šteta — i za pisca i za pozorište!

Derviš Sušić

Drugi primjer tuzlanskog pozorišnog »kućnog pisca« je Derviš Sušić. Prije nego što se oglasio kao dramatičar, Sušić je već bio poznat i priznat književnik. Mada po vokaciji nije dramski pisac, pozorište ga je magično privuklo kad je njegov pripovjedački uobličeni Danilo Lisičić posredstvom Mitrovićevog vještog pretakanja u dram­sku formu — otpočeo da scenski živi u interpretaciji sada već pokojnog Boška Vlajića. A onda se, mada oprezno i bojažljivo, rodio i u Tuzli počeo da razvija Sušić — dramatičar. Između desetak dram­skih tekstova koliko ih je do 1979. za tuzlansko pozorište Sušić napisao, neka su od izuzetne vrijednosti (Veliki vezir i Posljednja lju­bav Hasana Kaimije). Nevolja je u tome što Sušić, kao i još neki vrijedni pisci, za pozorište piše uzgredno i nekontinuirano.

Veliki vezir, NP Tuzla, 1969.

Bez obzira na to, i Mitrović i Sušić ostaju kao dramatičari vezani za rad tuzlanskog Narodnog pozorišta: obojica su imali priliku da ostvare toliko nedostatne veze na relaciji pisac — pozorište, da postanu tipični i vrijedni primjeri kućnog pisca, mada i po ovome što su dosad učinili, oni to uistinu — jesu.

Udarni dramatičari

U prvih pet sezona Narodno pozorište izvelo je četrdeset premijernih predstava, i u tom razdoblju repertoarsko uporište čine dva naša velika komediografa: Sterija i Nušić (izvedeno je šest Nušićevih i pet Sterijinih komedija). Ostatak repertoara popunjavajuuglavnom također naši dramatičari: Trifković, Sremac, Veselinović, Kočić, Šantić, Muradbegović. Strani dramatičari rijetka su pojava na sceni ovog pozorišta, mada je tuzlanska publika vidjela jednog Molijera, Šekspira i Milera. Ova repertoarska linija sa lakim zabavljačkim komadima i s komadima s izrazitim folklornim obilježjem dugo će još ostati okosnica repertoarske politike Tuzlanskog pozo­rišta.

Prodor u svjetsku dramaturgiju

Uporedo s rastom Narodnog pozorišta rastu i prohtjevi umjet­ničkog rukovodećeg kadra i glumačkog ansambla. Oprezno ali sigur­nim koracima čine se prvi prodori u svjetsku dramaturgiju: već se igra poneki Ibsen (Nora), Šekspir (Otelo, Na tri kralja), Tenesi Vilijems (Silazak Orfeja), Gogolj (Ženidba), ali je Nušić i nadalje »najigraniji« pisac, dok će Krleža stići na scenu tuzlanskog pozorišta tek 1958. godine (Leda). Domaći dramatičari i nadalje čine ogromnu prevagu nad stranim piscima.

Stižu i savremenici

M. Krleža: U agoniji, NP Tuzla, 1952.

Do 1952. godine tuzlansko Narodno pozorište nije izvelo nijednog živog domaćeg dramatičara. Folklorno-poetska drama Rasemin sev­dah (izvođena, štampana i poznata i pod nazivom Unesite mrtvaca) Ahmeda Muradbegovića premijerno je izvedena u Tuzli 12. januara 1952. godine, i to je, istovremeno, premijerno izvođenje domaćeg živog dramatičara na sceni ovog pozorišta. Ovo je djelovalo impulsivno, jer iste godine tuzlanska publika je vidjela Porodicu Blo Ljubinke Bobić, a u slijedećoj sezoni (1952/53) repertoar ispunjuju sed­morica domaćih autora među kojima su i tri savremena dramatičara (Krleža, Fotez, Muradbegović), uz jednog Šekspira. A onda se i na sceni ovog pozorišta sve češće igraju domaći dramatičari, među kojima su upravo savremenici sve prisutniji (Krleža, K. Mesarić, H. Humo, Fadil Hadžić, Oskar Davičo, D. Ćosič, B. Ćopić, Mihiz, Kole Čašule, A. Popović, M. Mitrović, Derviš Sušić, i drugi), da bi već sedamdesetih godina domaći dramatičari činili okosnicu reper­toarske politike, što se kao oznaka očuvalo sve do naših dana.

Reditelji, reditelji…

Dejan Mijač

Paradoklasna je činjenica da je tuzlansko Narodno pozorište u prvih desetak godina rada imalo manje problema oko angažiranja reditelja nego što će ih imati u novije vrijeme. U prvim godinama rada rediteljske zadatke uspješno je obavljao već spominjani A. Muradbegović, koji je za četiri godine koliko je boravio u Tuzli, režirao ravno dvadeset dva pozorišna komada. Pored Muradbegovića istovremeno su se režijom bavili D. Medaković, D. Komadina, A. i Damadžić, M. Mitrović (koji to povremeno i danas čini) i B. Vlajić. Veliki broj predstava režirali su u ovom pozorištu Kalman Mesarić, Dušan Dobrović, Berislav Zamberlin, Boško Pištalo, Miodrag Gajić, Dejan Mijač, i još neki. I svi se oni s pravom mogu smatrati »kućnim rediteljima«, jer su uveliko utjecali na građenje stila igre i umjet­ničke razvojne linije tuzlanskog teatra u cjelini. Pored spomenutih postoji čitav niz rediteijskih imena koja su ostavili trag u radu ovog pozorišta: Vjeko Afrić, dr Marko Fotez, dr Josip Lešić, Aca Ognjanović, Vuk Vučo, Bora Grigorović, Želimir Orešković, Georgij Paro, Sveta Milutinović, Dušan Mihailović, Milenko Šuvaković, Đorđe Đurđević, i mnogi drugi. Tuzlansko Narodno pozorište ni danas nema svog stalnog reditelja.

Dug i složen razvojni put

Tartif, NP Tuzla, 1962.

Sve razvojne etape kroz koje je u posljednje tri decenije pro­lazilo tuzlansko Narodno pozorište — u osnovi nose jedno obilježje stalno nastojanje da traje kao živ i sadržajan društveno-kulturni organizam, da očuva svoju mobilnost vršeći značajnu društveno-kulturnu misiju ne samo u tuzlanskoj već i u drugim sredinama sjeveroistočne Bosne, i da se afirmira i stalno potvrđuje u njegovanju i stvaranju istinske pozorišne umjetnosti. U svom tridesetogodišnjem razvoju Narodno pozorište je prošlo složen i težak razvojni put. Pri tome je imalo svoje krize i padove, uvijek uspješne oporavke i značajne domete i stvaralačke uspone. Veliki je broj onih koji su svoje najljepše godine života pa i čitave radne vijekove ugradili u trajanje i rast ove organizacije kulture. I ovo Pozorište je oduvijek imalo svoje prijatelje, zaljubljenike, svoje poštivaoce, i nada sve svoju odanu publiku čija je pomoć bila dragocjena. Imalo je svoje Kalmane, Komadine, Vene, Viktorije, Obhođaše i Šane, svoje Derviše i Ismete… Imalo je svog Zorana bez čije zaljubljenosti i odanosti ne bi mnogo čega bilo. Imalo je i mnoge druge koji se neće moći zaobići kad se jednom bude svodila historija tuzlanskog pozorišta.

I danas Narodno pozorište ima svoje snage koje nastavljaju započeto, krče nove putove, osvajaju nove radne pobjede. U po­sljednjih 5-6 godina čelna pozorišna ličnost Tuzle je profesor Mustafa Hadžialić. Obrazovan, odmjeren i tih, ovaj zaljubljenik u um­jetnost i pozorište — učinio je mnogo, mnogo više čak i od onog što se moglo učiniti. Svojim pregalaštvom inspirativno je djelovao i na druge, tako je ostvarena stvaralačka atmosfera u ovoj organi­zaciji kulture. I uspjesi nisu izostajali, na svim planovima.

Život i rad u Narodnom pozorištu danas se odvija u koordinantnom spletu samoupravnih odrednica: od primjene Zakona o udru­ženom radu, preko Zakona o međusobnim odnosima, i svih samo­upravnih akata, sve do zaključaka najviših tijela SK i inicijativa druga Tita o kolektivnom rukovođenju. Izgrađeni su sasvim novi odnosi na relaciji Pozorište — udruženi rad, odnosi u sticanju i raspodjeli dohotka, jednom riječju, ostvaren je i u praksi živi uspje­šan samoupravni koncept života i rada u ovoj po mnogo čemu spe­cifičnoj organizaciji kulture, čiji vrijedni plodovi rada pripadaju rad­nim ljudima i društvenoj zajednici u cjelini.

Naučnoistraživačka i demokratska utemeljenost repertoarske politike

Rješavanje repertoarskih pitanja u Narodnom pozorištu tek u novije vrijeme zasnovano je na naučnoistraživačkim i nadasve de­mokratskim osnovama. Put do konačnih repertoarskih rješenja za jednu sezonu veoma je složen i podrazumijeva kritičko-analitičke op­servacije: od prvog koncepta preko šireg izbora, estetskih i idejnih analiza, sve do pisama, anketa i želja radnih ljudi područja na kom Narodno pozorište djeluje. I nadalje okosnicu repertoara čine domaći dramatičari, uz to se njeguje angažirani teatar, ali se poseže, po­vremeno, i za vrijednim djelima evropske i svjetske dramske lite­rature. Ovakav koncept repertoara pokazao se kao dobar, o čemu svjedoče i najnoviji uspjesi Narodnog pozorišta.

Najnoviji uspjesi Narodnog pozorišta

D. Sušić: Posljednja ljubav Hasana Kaimije, 1979. Režija: G. Gojer

Jubilarna trideseta godišnjica tuzlanskog Narodnog pozorišta urodila je dosada najznačajnijim uspjesima na planu afirmacije i samopotvrđivanja. Jedan od kamenčića u mozaiku jubilarnih sveča­nosti ovog kolektiva bila je i premijera, kad je 20. decembra 1979. godine izvedena drama Derviša Sušića Posljednja ljubav Hasana Kaimije. To je, ujedno, bila dvije stotine šezdeset prva premijera u historiji Tuzlanskog pozorišta, i izvanredan pozorišni događaj u gradu. Predstava se ubrzo pročula kao vrijedna, i dobila je lijepe ocjene zvanične pozorišne kritike. Spomenuta jubilarna godina ostaće zapamćena i po još nekolikim uspjesima: predstava Kad se mrtvi probudimo H. Ipsena u režiji mladog sarajevskog reditelja Gradimira Gojera — proglašena je za najbolju predstavu na Pozorišnim igrama Bosne i Hercegovine u Jajcu, i s ovih Igara je u Tuzlu stiglo ravno deset značajnih priznanja, što se rijetko događa u pozorišnom životu Republike. Očito je, nakon dugog trajanja, rasta i traganja — Na­rodno pozorište je otkrilo svoje prave putove, i predstoje mu nove bitke za afirmaciju, još veću i potpuniju.

 

AUTOR: 

Nijaz Alispahić

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BILJEŠKE:

Izvori za istraživanje pozorišnog života Tuzle su uglavnom dostatni, ali je autor zasnovao ove nepretenciozne bilješke tek na nekolikim:

Josip Lešić: Sarajevsko pozorište između dva rata. Sarajevo, 1976.

Marko Marković: Izabrana djela. Knj. II. Sarajevo, 1968.

Deset godina rada. Izdavač: Naredno pozorište Tuzla. Tuzla, 1959.

Almanah RKUD »Mitar Trifunović Učo«. Tuzla, 1975. a korištena je i građa iz Arhiva i biblioteke Narodnog pozorišta Tuzla, kao i jedan broj napisa iz časopisa Pozorište i lista Front slobode.

*Tekst je objavljen 1981. godine u časopisu Pozorište, broj: 03/04.